با گسترش روزافزون کاربرد سامانه‌های هوشمند و الگوریتم‌های هوش مصنوعی در حوزه‌های حساسی مانند حمل و نقل خودران، پزشکی، امور مالی و قضاوت، مسئله تخصیص مسئولیت برای خسارات و جرایم ناشی از تصمیمات خودکار این سامانه‌ها به چالشی پیچیده در نظام‌های حقوقی تبدیل شده است. این مقاله به بررسی مبانی مسئولیت مدنی و کیفری ناشی از تصمیم‌گیری هوش مصنوعی با تمرکز بر نظام‌های حقوقی ایران و برخی نظام‌های پیشرفته می‌پردازد. پرسش اصلی این است که در صورت ورود خسارت یا وقوع جرم توسط یک سامانه هوش مصنوعی، مسئولیت بر عهده چه شخص یا اشخاصی است؟ برای پاسخ به این پرسش، با استفاده از روش تحقیق توصیفی-تحلیلی و با مطالعه منابع کتابخانه‌ای و اسناد بین‌المللی، ابتدا مفاهیم کلیدی مانند "خودمختاری الگوریتمی"، "تابعیت نامعلوم" و "شخصیت حقوقی هوش مصنوعی" تبیین می‌شود. سپس، مبانی سنتی مسئولیت مدنی (خطا، خطر و نظریه تضمین حق) و مسئولیت کیفری (عناصر مادی، معنوی و قانونی) در تطبیق با ویژگی‌های منحصر به فرد هوش مصنوعی تحلیل می‌گردد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که رویکردهای سنتی مسئولیت به دلیل ماهیت غیرشخصی، پیچیدگی و گاهی عدم شفافیت در فرآیند تصمیم‌گیری هوش مصنوعی با چالش‌های جدی مواجه هستند. در انتها، راهکارهای نوین مانند ایجاد یک رژیم خاص مسئولیت برای هوش مصنوعی، الزام به بیمه اجباری، توسعه چارچوب‌های حکمرانی مبتنی بر ریسک و در نهایت، بحث مجادله‌برانگیز اعطای "شخصیت حقوقی الکترونیکی" محدود به هوش مصنوعی‌های پیشرفته مورد بررسی قرار می‌گیرد. این مقاله نتیجه می‌گیرد که نظام حقوقی ایران نیازمند تصویب قوانین خاص و به‌روز جهت مواجهه کارآمد با این چالش‌هاست و پیشنهاد می‌کند که قانون‌گذار با اتخاذ رویکردی تلفیقی (ترکیبی از مسئولیت توسعه‌دهنده، تولیدکننده، کاربر و یک صندوق جبران خسارت) و تعیین استانداردهای دقیق برای طراحی و نظارت، چارچوبی انعطاف‌پذیر و عادلانه ایجاد نماید.

مسئولیت مدنی مسئولیت کیفری هوش مصنوعی سامانه‌های خودمختار شخصیت حقوقی